Bazen bir şeyi ne kadar çok istersek, ona ulaşmak için ne kadar çok çabalarsak ondan o kadar uzaklaşırız. Hayatın içinde sıkça karşılaştığımız bu çelişkinin ardında, çabamızın hangi duygu ve düşünceler tarafından yönlendirildiği yatıyor olabilir.
Psikolojide “ters çaba kuralı” olarak anılan bu yaklaşım, bir sonuca ulaşmak için gösterdiğimiz çabanın aşırı kontrol ve kaygıyla birleştiğinde amacımızın tersine işleyebileceğine dikkat çeker. Sorun çabalamak değil, istediğimiz sonucu bir zorunluluğa dönüştürmek ve başarısızlık ihtimalini zihnimizin merkezine yerleştirmektir. Çünkü bazen hedefimize ulaşmak için değil, ulaşamazsak yaşayacağımız hayal kırıklığını önlemek için çabalarız.
Kendimize sürekli “Sakın hata yapma!” dediğimizi düşünelim. Dikkatimizi yapmamız gereken işe vermek yerine, hata yapıp yapmadığımızı kontrol etmeye başlarız. Her adımımızı sorgular, en küçük aksaklığı büyütürüz. Kaygımız arttıkça dikkatimizi toplamak zorlaşır. Hata yapmamak için gösterdiğimiz aşırı çaba, tam da kaçınmak istediğimiz sonucu kolaylaştırabilir.
Benzer bir durum uykuya dalmaya çalışırken de yaşanır. Uyuyamadıkça saate bakar, ertesi gün ne kadar yorgun olacağımızı düşünürüz. Dinlenmeye çalışırken uyumak zorunda olduğumuzu hissetmek, ihtiyacımız olan rahatlığın yerini bir mücadeleye bırakır.
Düşüncelerimiz duygularımızı, duygularımız da davranışlarımızı etkileyebilir. Sürekli bir tehlike ihtimalini gözetmek, dikkatimizi o ihtimale yöneltir; davranışlarımızı kısıtlayabilir ve seçeneklerimizi daraltabilir. Bazen bizi zorlayan yalnızca korktuğumuz ihtimal değil, onun gerçekleşmesini önlemek için kendimize yüklediğimiz baskıdır.
Başarısızlıktan korkan birini düşünelim. Yeni bir adım atmak, bir fırsatı değerlendirmek istiyor. Ancak zihninde aynı soru dönüp duruyor: “Ya başaramazsam?”
Her ayrıntıyı hesaplıyor, hata ihtimalini ortadan kaldırmaya çalışıyor. Kusursuz zamanı bekliyor, yeterince hazır hissetmediği için kararlarını erteliyor. Zaman geçiyor, fırsatlar azalıyor ve sonunda adım atamıyor. Ardından kendine şu cümleyi kuruyor: “Zaten başaramayacağımı biliyordum.”
Oysa belki de hiç denemediği için başarısız olmuştur. Elbette her başarısızlığı korkularımızla açıklayamayız. Bazen koşullar uygun değildir, bazen yeterli kaynaklara sahip değilizdir. Ancak korkunun davranışlarımız üzerindeki etkisini fark etmek, değiştirebileceğimiz alanları görmemizi sağlar.
Modern hayat bize daha başarılı, daha üretken ve daha mutlu olmamız gerektiğini durmadan hatırlatıyor. Biz de hedefler koyuyor, sonuçları hesaplıyor ve hayatımızın istediğimiz biçimde ilerlemesini bekliyoruz. Bir süre sonra mutluluğu yaşamak yerine mutlu olup olmadığımızı, dinlenirken yeterince verimli olup olmadığımızı sorguluyoruz. Yaşadığımız anı deneyimlemek yerine, o anın olması gerektiği gibi olup olmadığını ölçüp biçiyoruz.
Belki de yorgunluğumuzun bir nedeni budur: Hayatı yaşamak yerine, onu sürekli olması gerektiğini düşündüğümüz hâle getirmeye çalışmak. Her duyguyu düzeltmek, her ihtimali hesaplamak ve her sonucu kontrol etmek mümkün değildir. Üstelik bütün bunlar için harcadığımız çaba, yaşamın kendisine ayırabileceğimiz dikkati ve enerjiyi tüketebilir.
Peki, çabalamaktan vaz mı geçmeliyiz?
Elbette hayır. Ters çaba yaklaşımı, hiçbir şey yapmadan beklemeyi değil, çabamızı nasıl yönlendirdiğimizi sorgulamayı gerektirir.
“Ya başarısız olursam?” sorusunu “Başarmak için bugün hangi adımı atabilirim?” sorusuyla değiştirmek, dikkatimizi henüz gerçekleşmemiş bir ihtimalden atabileceğimiz somut bir adıma yöneltebilir. Hata yapma ihtimalini kabul ederek denemek, ilişkilerde sürekli güvence aramak yerine açık iletişim kurmak, uyumaya kendimizi zorlamak yerine dinlenmeye elverişli koşullar oluşturmak bu yaklaşımın günlük hayattaki karşılıklarıdır.
Bunların hiçbiri kaygıyı bir anda ortadan kaldırmaz. Ancak kaygının bütün kararlarımızı belirlemesinin önüne geçebilir. Çünkü cesaret, korkunun hiç var olmaması değil, korkunun varlığına rağmen hareket edebilmektir. Her düşüncemize inanmak, her kaygımıza uymak ve her belirsizliği çözmek zorunda değiliz.
Bir yeteneği geliştirmek emek ister; ancak kusursuzluk beklentisi deneme cesaretimizi azaltabilir. Bir ilişki ilgi ve özen ister; ancak aşırı kontrol yakınlığı zedeleyebilir. Bir hedef kararlılık gerektirir; ancak kendimizi acımasızca zorlamak yolun sürdürülebilirliğini bozabilir.
Çaba, bizi ileriye taşıyan bir güçtür. Fakat korku tarafından yönetildiğinde, ilerlememizi sağlayacak enerjiyi harekete geçmek yerine kendimizi denetlemek için kullanabiliriz.
Belki de ihtiyacımız olan şey; başarısız olabileceğimizi, yanılabileceğimizi, reddedilebileceğimizi ve her şeyi kontrol edemeyeceğimizi kabul etmektir. Çünkü kabul etmek, vazgeçmek değildir. Bazen harekete geçebilmek için önce her şeyi garanti altına alma arzusundan vazgeçmek gerekir.
Hayat, bütün belirsizlikleri ortadan kaldırdığımızda başlamaz. Çoğu zaman belirsizlik hâlâ oradayken attığımız küçük bir adımla değişmeye başlar.
Belki de asıl mesele tam olarak budur: Bazen bizi hedefimizden uzaklaştıran, isteğimizin zayıflığı değil, ona ulaşamazsak ne olacağından duyduğumuz korkudur. Kaybetmemek için tutunurken, hata yapmamak için beklerken, başarısız olmamak için düşünürken hayatın kendisini kaçırabiliriz.
Çünkü bizi hedefimizden uzaklaştıran her zaman başarısızlık değildir; bazen başarısız olmamak için hiç adım atmamaktır.
Hayat, her şeyi kontrol edebildiğimizde değil, belirsizliğe rağmen yaşamaya ve harekete geçmeye cesaret ettiğimizde başlar.

Esin Özzorlar